Albert Eynşteyn. Mən dünyanı necə başa düşürəm? - ESSE

Müasir fizikanın banilərindən biri hesab olunan alman əsilli nəzəriyyəçi fizik Albert Eynşteyn 14 mart 1879-cu ildə Almaniya İmperiyasının Ulm şəhərində anadan olub. Fizikada inqilab edən Xüsusi və Ümumi Nisbilik nəzəriyyələrinin müəllifidir. O, məkan, zaman və cazibə qüvvəsi haqqında anlayışları tamamilə dəyişmişdir. Dünyanın ən tanınmış tənliklərindən biri olan maddə və enerjinin ekvivalentliyini göstərən $E = mc^2$ düsturunu kəşf edib. İşıq kvantları (fotonlar) və Broun hərəkəti nəzəriyyəsi ilə kvant fizikasının inkişafında böyük rol oynayıb. Eynşteyn həyatı boyu siyasi, təhsil və təhlükəsizlik səbəbindən bir neçə dəfə yaşadığı yeri dəyişdirmək məcburiyyətində qalıb. 1894-cü ildə ailəsinin müflisləşməsi və atasının elektrotexnika biznesini Münhendən Milana köçürməsinə görə İtaliyaya gedib. 1895-ci ildə təhsilini davam etdirmək və Sürix Politexnikumuna daxil olmaq üçün İsveçrəyə köçüb. Almaniyadakı hərbi mükəlləfiyyətdən və avtoritar təhsil sistemindən imtina etmək üçün 1896-cı ildə Almaniya vətəndaşlığından imtina edib. Bir müddət vətəndaşsız qaldıqdan sonra İsveçrə vətəndaşlığını alıb. 1911-ci ildə Praqa Karl-Ferdinand Universitetində professor kimi fəaliyyət göstərmək üçün ora köçüb, lakin bir il sonra yenidən Sürixə qayıdıb. 1914-cü ildə Berlin Universitetində professor və Kayzer Vilhelm Fizika İnstitutunda direktor vəzifələrində işləyərək Berlində məskunlaşıb. 1933-cü ildə ABŞ-a köçüb. Bu onun həyatındakı ən mühüm miqrasiyasıdır. 1933-cü ildə Almaniyada Adolf Hitler və Natsist Partiyası hakimiyyətə gəldikdən sonra yəhudi mənşəli alimlərə qarşı təqiblər başladı. Eynşteyn natsistlərin hədəfində idi, əmlakı müsadirə olunmuşdu və başına mükafat qoyulmuşdu. O, ABŞ-da səfərdə olarkən geri qayıtmamaq qərarı verib və Nyu-Cersi ştatındakı Prinston Qabaqcıl Tədqiqatlar İnstitutunda çalışmağa başlayıb. 1940-cı ildə ABŞ vətəndaşlığını alıb və ömrünün sonunadək orada yaşayıb. Eynşteyn yalnız böyük alim kimi deyil, həm də sülhpərvər xarakteri və fəlsəfi baxışları ilə dünyada dərin iz qoyub. 1921-ci ildə Nisbilik nəzəriyyəsinə görə deyil, Fotoelektrik effekt qanununu kəşf etdiyinə və nəzəri fizikaya töhfələrinə görə Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb. 18 aprel 1955-ci ildə 76 yaşında ABŞ-ın Nyu-Cersi ştatının Prinston şəhərində abdominal aorta anevrizmasının cırılması nəticəsində vəfat edib. Qeyd edək ki, Eynşteynin rəsmi qəbri yoxdur. O, şəxsi sitayiş obyekti və ya ziyarətgah yaradılmasını istəmədiyi üçün cəsədinin kremasiya olunmasını (yandırılmasını) vəsiyyət edib və vəfat etdiyi gün cəsədi yandırılaraq külləri Prinston Qabaqcıl Tədqiqatlar İnstitutunun yaxınlığındakı məxfi bir yerə səpələnib.

Civilazerbaijan.com Albert Eynşteynin "Mən dünyanı necə başa düşürəm" essesini təqdim edir:

Albert Eynşteyn
MƏN DÜNYANI NECƏ BAŞA DÜŞÜRƏM?
esse

İnsan həyatının və ya ümumilikdə üzvi həyatın mənası nədir? Bu suala cavab dinə işarə edir. Onda soruşa bilərsiniz ki, bu sualı verməyin bir mənası varmı? Cavab verirəm: öz həyatını və digər insanların həyatını mənasız hesab edən şəxs, sadəcə bədbəxt deyil, həm də həyat üçün yararsızdır.

Mən dünyanı necə başa düşürəm?

Biz fanilər çox qəribə biz vəziyyətdəyik. Hər birimiz burada müvəqqəti qonağıq, dünyaya nə üçün gəldiyimizi bilmirik, bəzən isə başa düşdüyümüzü zənn edirik. Çox dərinə getmədən gündəlik həyatımızda başqaları üçün; birinci növbədə xoşbəxtliyimizin üzlərindəki təbəssüm və gümrahlıqdan asılı olduğu insanlar üçün; daha sonra isə, şəxsən tanımadığımız, amma talelərimizin sevgi ilə bağlandığı insanlar üçün mövcud olduğumuzu bilirik.

Daxili dünyamın və xarici həyatımın ölü, yaxud diri, bütün digər insanların əməyindən asılı olduğunu, aldığım və hələ də almaqda olduğum hər şeyi eyni ölçüdə geri qaytarmalı olduğumu gündə yüz dəfə öz-özümə xatırladıram. Mən olduqca sadə həyat tərzi sürürəm, lakin tez-tez həmfanilərimin əməyini lüzumsuz istifadə etməyim fikri məni üzür. Cəmiyyətdə sinfi fərqin ədalətsizlik olduğunu və bunun əksər hallarda gücə əsaslandığını düşünürəm. Həm də əminəm ki, təvazökar həyat tərzi fiziki və əqli baxımdan, hamı üçün daha yaxşıdır.

Mən ümumiyyətlə, insanın fəlsəfi mənada azadlığına inanmıram. Hər kəs yalnız xarici təzyiqlərin deyil, həm də daxili zərurətin təsiri altında hərəkət edir. Şopenhauerin "insan istədiyi hər şeyi edə bilər, lakin o, hər şeyi istəyə bilməz” sözü gəncliyimdən bəri mənə ilham vermişdir; həm öz həyatımdakı, həm də digərlərinin həyatındakı çətinliklər qarşısında daima bir ovuntu və tükənməz səbir mənbəyi olmuşdur. Bu düşüncə insanı asanlıqla iflic edə bilən məsuliyyət hissini mərhəmətli şəkildə yüngülləşdirir, özümüzü və digərlərini çox ciddi qəbul etməyimizin qarşısını alır və həyata yumorla baxmağımıza imkan yaradır.

İnsanın öz mövcudluğunun və ya hər hansı digər yaradılışın mənasını və ya məqsədini sorğulaması ümumilikdə, obyektiv baxımdan həmişə absurd görünüb mənə. Bununla yanaşı, hər kəsin səylərini və mühakimələrini yönləndirən müəyyən idealları var. Bu mənada mən heç vaxt rahatlıq və xoşbəxtliyə nəticə olaraq yanaşmamışam – belə bir əxlaqi zəmin daha çox donuz sürüsünə yaraşır. Yolumu işıqlandıran və mənə zaman-zaman həyatı sevinclə qarşılamaq cəsarəti verən ideallar Həqiqət, Mərhəmət və Gözəllik olmuşdur.

Eyni düşüncəni paylaşdığım insanlarla həmrəy olduğumu hiss etməsəm, incəsənətdə və elmi araşdırmalarda əlçatmaz olan məqsədə doğru getməsəm, həyat mənə bomboş görünərdi. İnsani səylərin bəsit məqsədləri – mal-mülk əldəetmə, yalançı uğur qazanma, dəbdəbəli yaşama - həmişə məni diksindirib.

Mənim güclü sosial ədalət və sosial məsuliyyət hissim həmişə digər insanlar və cəmiyyətlərlə birbaşa təmasa olan ehtiyacım ilə qəribə şəkildə ziddiyyət təşkil edib. Mən yalnız insanam - heç vaxt sözün əsl mənasında ölkəmə, evimə, dostlarıma və hətta ən yaxın ailə üzvlərimə ürəkdən bağlı olmamışam; həmişə bütün bu bağlara qarşı soyuqluq və illər keçdikcə artan yalnız qalmaq ehtiyacı hiss etmişəm. İnsan digər insanlarla qarşılıqlı anlaşma və rəğbət hissinin limitlərinin olduğunu təəssüflənmədən dərk edir. Şübhəsiz ki, bu zaman o, öz sadəlövhlüyü və laqeydliyindən nələrisə itirir; digər tərəfdən isə başqalarının fikirlərindən, mühakimələrindən və vərdişlərindən asılı olmur və öz daxili balansını belə etibarsız təmələ əsaslanmaqdan çəkindirir.

Mənim siyasi idealım demokratiyadır. Hər kəs bir fərd olaraq hörmətlə qarşılanmalı, lakin heç kim bütləşdirilməməlidir.

Taleyin ironiyasıdır ki, mənim özüm insanlar tərəfindən hədsiz heyranlıq və hörmətlə qarşılanıram. Bu nə mənim günahımdır, nə də buna layiqəm. Bunun səbəbi yəqin ki, insanların cılız gücüm və sonsuz mübarizəm nəticəsində əldə etdiyim bir neçə ideyanı başa düşmək arzusudur.

Mən tamamilə əminəm ki, hər hansı təşkilatın məqsədlərinə çatması üçün tək bir nəfərin düşünməsi, idarə etməsi və ümumilikdə öhdəlik götürməsi lazımdır. Amma idarə edilənlər təzyiq altında olmamalıdır. İnsanlar öz liderlərini seçmək imkanına malik olmalıdırlar. Mənim fikrimcə zor tətbiqinə əsaslanan avtokratik sistem qısa müddətdə tənəzzülə uğrayır. Çünki güc, əxlaqı aşağı olan insanları özünə cəlb edir. Mən əminəm ki, dahi tiranları əclafların əvəz etməsi dəyişməz bir qaydadır.

Bu səbəbdən də, hazırda İtaliya və Rusiyada gördüyümüz sistemlərə qarşı həmişə müxalif olmuşam. Bugün Avropada demokratik idarəetmə formasının gözdən düşməsinin səbəbi demokratiyanın ana ideyasında deyil, hökumət başçılarının qeyri-stabilliyi və seçki sisteminin şəxsləri ayrı-ayrı nəzərə almayan xarakterində axtarmaq lazımdır. Məncə, bu baxımdan Amerika Birləşmiş Ştatları doğru yolu tapıb. Onlar uzun müddət üçün seçilmiş məsuliyyətli prezidentə sahibdirlər və prezidentin öz məsuliyyətlərini yerinə yetirmək üçün kifayət qədər səlahiyyətləri var. Digər tərəfdən, bizim siyasi sistemimizdə xəstəlik və ya ehtiyac anında fərdə qarşı nümayiş etdirilən qayğını yüksək qiymətləndirirəm.

İnsanlığın ehtişamında mənə görə doğrudan da dəyərli olan siyasi dövlət deyil, yaradıcı və düşüncəli şəxs - şəxsiyyətdir; Alicənab və əzəmətli olan odur, düşüncədə və hisslərdə küt olaraq qalan isə sürüdür.

Bu mövzu məni sürü həyatını yaşayan insanların ən pis təzahüründən, heç sevmədiyim hərbi sistemdən bəhs etməyə vadar edir. Əgər insan orkestrin sədaları altında cərgə ilə marş etməkdən zövq alırsa, bu, ondan zəhləm getməsi üçün kifayətdir. Ona baş beyin səhvən verilib; ona lazım olan ancaq onurğa beynidir.İnsan sivilizasiyasının bu "taun ləkəsini” qısa zamanda aradan qaldırmaq lazımdır.

Əmrə əsaslanan qəhrəmanlıq, mənasız zorakılıq və vətənpərvərlik adlanan bu iyrənc cəfəngiyat - bütün bunlara necə də nifrət edirəm! Müharibə mənim üçün rəzil və çirkin bir işdir. Belə bir çirkinlikdə iştirak etməkdənsə, parça-parça olmağı üstün tutaram. Bütün bunlara baxmayaraq, insan soyu haqqında yüksək fikrə sahibəm və inanıram ki, millətlərin sağlam düşüncəsi sənaye və siyasi dairələrin maraqları tərəfindən məktəblər və mətbuat vasitəsilə sistemli olaraq korlanmasaydı, bu kabus çoxdan yox olmuşdu.

Hiss edə biləcəyimiz ən gözəl təcrübə həyatın sirli tərəfidir. Bu fundamental emosiyalar əsl incəsənətin və əsl elmin beşiyidir. Bunu bilməyənlər - heyran olmaq və valeh olmaq bacarığını itirmişlər - ölü kimidirlər və onların gözləri görmür. Həyatın sirləri ilə qarşılaşma, qorxu hissi ilə qarışaraq dinləri yaratmışdır. Nüfuz edə bilmədiyimiz nəyinsə mövcud olduğunu bilmək, dərində olan səbəbləri və parlaq gözəlliyi ən ibtidai şəkildə də olsa, qavrama cəhdlərimiz - məhz bu biliklər və bu emosiyalar əsl dini yaradır.

Bu mənada və yalnız bu mənada mən dindaram. Mən öz yaratdıqlarını mükafatlandıran və cəzalandıran və ya bizim malik olduğumuz iradə ilə eyni iradəyə malik bir Tanrını təsəvvür edə bilmirəm. Fiziki ölümdən sonra həyatı da başa düşmürəm və başa düşmək istəmirəm; bu anlayışlar yalnız qorxmuş və zəif insanların absurd eqoizminə xasdır. Mən həyatın sonsuzluğundakı sirr və kainatın möcüzəli strukturunun dərk edilməsi – təbiətdə özünü büruzə verən Səbəbin hətta cüzi bir hissəsinin başa düşülməsinə edilən cəhd ilə kifayətlənirəm.

İngilicədən tərcümə edəni:
Könül Kərimova

civilazerbaijan.com